ઇક્વિટી, ડેટ અને હાઇબ્રિડ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ વચ્ચેનો તફાવત

મ્યુચ્યુઅલ ફંડની વાત નીકળે એટલે ત્રણ શબ્દો વારંવાર સંભળાય છે: ઇક્વિટી, ડેટ અને હાઇબ્રિડ. આ ત્રણેય નામ એ બતાવે છે કે યોજના (સ્કીમ) તમારી રકમ મુખ્યત્વે શેમાં રોકે છે. શેમાં રોકે છે તેના પરથી જ નક્કી થાય છે કે તેમાં કયું જોખમ છે.

આ લેખમાં તમે જાણશો કે દરેક પ્રકાર શેમાં રોકાણ કરે છે, તેમાં કેવા પ્રકારનું જોખમ હોય છે અને કોઈ પણ યોજનાનો પ્રકાર તમે જાતે કેવી રીતે ઓળખી શકો. કયો પ્રકાર તમારા માટે યોગ્ય છે તે આ લેખ કહેતો નથી. તે તમારા લક્ષ્ય, સમયગાળા અને પરિસ્થિતિ પર આધાર રાખે છે.

ઇક્વિટી ફંડ: કંપનીઓના શેરમાં રોકાણ

ઇક્વિટી ફંડ મુખ્યત્વે કંપનીઓના શેરમાં રોકાણ કરે છે. શેર ખરીદવો એટલે કંપનીની માલિકીમાં નાનો હિસ્સો મેળવવો.

શેરના ભાવ દરરોજ બદલાય છે. કંપનીનાં પરિણામો, અર્થતંત્રની સ્થિતિ, વ્યાજદર, વૈશ્વિક ઘટનાઓ અને રોકાણકારોનો મિજાજ, એ બધાંની અસર ભાવ પર પડે છે. તેથી ઇક્વિટી ફંડના મૂલ્યમાં ચડ-ઉતાર મોટો હોય છે. મૂલ્ય ઘણું ઘટી શકે છે અને પાછું આવતાં વર્ષો લાગી શકે છે. તે પાછું આવશે જ એવો કોઈ નિયમ નથી.

ઇક્વિટીમાં લાંબા ગાળે વૃદ્ધિની સંભાવના વધુ ગણાય છે, પણ તે સંભાવના છે, ખાતરી નથી. કોઈ એક ક્ષેત્ર કે થીમ પર કેન્દ્રિત યોજનામાં જોખમ વધુ હોય છે, કારણ કે તેનું પરિણામ એ એક જ ક્ષેત્ર કે થીમ પર આધાર રાખે છે.

ડેટ ફંડ: બોન્ડ અને વ્યાજ આપતાં સાધનોમાં રોકાણ

ડેટ ફંડ મુખ્યત્વે બોન્ડ, સરકારી જામીનગીરીઓ (સિક્યોરિટીઝ) અને મની માર્કેટનાં સાધનોમાં રોકાણ કરે છે. સાદી ભાષામાં, યોજના સરકાર કે કંપનીને રકમ ઉછીની આપે છે અને તેના પર વ્યાજ મેળવે છે.

ડેટ ફંડમાં ચડ-ઉતાર સામાન્ય રીતે ઇક્વિટી કરતાં ઓછો હોય છે. પરંતુ ડેટ ફંડ જોખમ વગરના નથી. તે બેંકની થાપણ નથી, તેમાં નિશ્ચિત વ્યાજદર નથી અને તેનું મૂલ્ય ઘટી શકે છે. તેમાં મુખ્ય જોખમ આ પ્રમાણે છે.

• વ્યાજદરનું જોખમ: બજારમાં વ્યાજદર વધે ત્યારે જૂના બોન્ડના ભાવ ઘટે છે. લાંબી મુદતના બોન્ડ રાખતી યોજના પર આ અસર ટૂંકી મુદતના બોન્ડ રાખતી યોજના કરતાં વધુ થાય છે.
• ક્રેડિટ જોખમ: બોન્ડ બહાર પાડનાર કંપની કે સંસ્થા વ્યાજ અથવા મુદ્દલ ચૂકવવામાં મોડું કરે કે ચૂકવી ન શકે, અથવા તેનું ક્રેડિટ રેટિંગ ઘટે, તેનું જોખમ. નીચા રેટિંગવાળાં સાધનો રાખતી યોજનામાં આ જોખમ વધુ હોય છે.
• તરલતાનું જોખમ (લિક્વિડિટી): બજારમાં તણાવ હોય ત્યારે કેટલાંક સાધનો વાજબી ભાવે વેચવાં મુશ્કેલ બને છે.

ધ્યાન રાખો: “ડેટ” શબ્દનો અર્થ “જોખમ નથી” એવો નથી. બે ડેટ યોજનાઓ વચ્ચે પણ જોખમમાં મોટો ફેર હોઈ શકે છે. આ ફેર યોજના કેટલી મુદતનાં અને કેવા રેટિંગવાળાં સાધનો રાખે છે તેના પર આધાર રાખે છે.

હાઇબ્રિડ ફંડ: ઇક્વિટી અને ડેટનું મિશ્રણ

હાઇબ્રિડ ફંડ એક જ યોજનામાં ઇક્વિટી અને ડેટ બંને રાખે છે. કેટલો ભાગ શેમાં રહેશે તે યોજનાના દસ્તાવેજોમાં લખેલું હોય છે. કેટલીક યોજનાઓ દસ્તાવેજોમાં જણાવ્યા પ્રમાણે સોના જેવી બીજી સંપત્તિ પણ રાખે છે.

હાઇબ્રિડ ફંડમાં બંને પ્રકારનાં જોખમ હોય છે: ઇક્વિટીના ભાગ પર શેરના ભાવ ઘટવાનું જોખમ, અને ડેટના ભાગ પર વ્યાજદરનું તથા ક્રેડિટ જોખમ. ઇક્વિટીનો ભાગ જેટલો મોટો, ચડ-ઉતાર તેટલો વધુ. માત્ર “હાઇબ્રિડ” નામ પરથી એ ખબર પડતી નથી કે યોજનામાં ઇક્વિટી કેટલી છે. તેના માટે દસ્તાવેજોમાં સંપત્તિ ફાળવણી (એસેટ એલોકેશન)નું કોષ્ટક જોવું પડે.

ત્રણેય પ્રકારની સરખામણી

આ કોષ્ટક સામાન્ય સમજ માટે છે. કોઈ એક યોજનાનું જોખમ તેના પોતાના દસ્તાવેજોમાંથી જ જાણી શકાય.

યોજનાનો પ્રકાર કેવી રીતે ઓળખવો

યોજનાના નામ પરથી અનુમાન કરવાને બદલે ત્રણ વસ્તુ જુઓ.

1. યોજનાની શ્રેણી. મ્યુચ્યુઅલ ફંડની યોજનાઓના વર્ગીકરણ માટે નિયમનકાર SEBI (સેબી)એ નિયમો ઘડ્યા છે. યોજનાઓની શ્રેણીઓ તેના 20 માર્ચ 2026ના માસ્ટર સર્ક્યુલર (ફકરો 3.7)માં આપેલી છે. દરેક ઓપન-એન્ડેડ યોજના કોઈ એક શ્રેણીમાં આવે છે. ઓપન-એન્ડેડ એટલે જેમાં ખરીદી અને ઉપાડ (રિડેમ્પશન) ચાલુ રહે છે તેવી યોજના. શ્રેણી જાણવાથી એ સમજાય છે કે યોજના કયા જૂથની છે: ઇક્વિટી, ડેટ, હાઇબ્રિડ, લાઇફ સાઇકલ ફંડ કે અન્ય (જેમ કે ઇન્ડેક્સ ફંડ, ETF (એક્સચેન્જ ટ્રેડેડ ફંડ) અને ફંડ ઓફ ફંડ્સ). આ લેખ પહેલાં ત્રણ જૂથ વિશે છે.

2. યોજનાના દસ્તાવેજો. મુખ્ય દસ્તાવેજ SID (સ્કીમ ઇન્ફર્મેશન ડોક્યુમેન્ટ) છે, અને તેનો ટૂંકો સાર KIM (કી ઇન્ફર્મેશન મેમોરેન્ડમ) છે. તેમાં રોકાણનો ઉદ્દેશ, સંપત્તિ ફાળવણી અને જોખમનાં પરિબળો લખેલાં હોય છે. સંપત્તિ ફાળવણીનું કોષ્ટક બતાવે છે કે યોજના ઇક્વિટી, ડેટ અને બીજી સંપત્તિમાં ઓછામાં ઓછું અને વધુમાં વધુ કેટલું રોકી શકે છે. યોજનાના નામ કરતાં આ કોષ્ટક જોખમ વિશે વધુ કહે છે. આ દસ્તાવેજો AMC (એસેટ મેનેજમેન્ટ કંપની)ની વેબસાઇટ પર મળે છે.

3. રિસ્કોમીટર. દરેક યોજનાએ રિસ્કોમીટર દર્શાવવું પડે છે. તે યોજનાને જોખમના છ સ્તરમાંથી એક પર મૂકે છે: Low (ઓછું), Low to Moderate (ઓછાથી મધ્યમ), Moderate (મધ્યમ), Moderately High (મધ્યમથી ઊંચું), High (ઊંચું) અને Very High (ઘણું ઊંચું).

રિસ્કોમીટર વાંચતી વખતે આટલું યાદ રાખો.

• તે યોજનાના જોખમનું સ્તર બતાવે છે, વળતર વિશે કંઈ કહેતું નથી.
• સ્તર યોજનાના હાલના રોકાણ પરથી નક્કી થાય છે, તેથી તે બદલાઈ શકે છે.
• સૌથી નીચું સ્તર એટલે જોખમ ઓછું, જોખમ શૂન્ય નહીં.
• એક જ શ્રેણીની બે યોજનાઓ જુદા સ્તર પર હોઈ શકે છે. તેથી રિસ્કોમીટરને શ્રેણી અને સંપત્તિ ફાળવણીની સાથે જુઓ, એકલું નહીં.

વધુ વિગત અંગ્રેજી લેખ રિસ્કોમીટર અને યોજનાના દસ્તાવેજોમાં છે.

પ્રકાર અને સમયગાળાનો મેળ: એક સિદ્ધાંત

કયો પ્રકાર “સારો” છે એ પ્રશ્ન અધૂરો છે. ઉપયોગી પ્રશ્ન એ છે કે આ રકમ ક્યારે જોઈશે.

• જે રકમ ટૂંક સમયમાં જોઈએ છે, તેની પાસે ઘટાડામાંથી બહાર આવવાનો સમય નથી. સામાન્ય સિદ્ધાંત એવો છે કે એવી રકમ શેરબજારની ચાલ પર આધારિત ન રહે.
• જે રકમ ઘણાં વર્ષો સુધી જોઈતી નથી, તે વધુ ચડ-ઉતાર સહન કરી શકે છે, કારણ કે ઘટાડા પછી સુધારા માટે સમય રહે છે. આ શક્યતાની વાત છે, વચન નથી.
• બજારના જોખમથી સંપૂર્ણ દૂર રહેવામાં પણ જોખમ છે. લાંબા ગાળાની રકમ મોંઘવારી (ફુગાવો) કરતાં ધીમે વધે તો તેની ખરીદશક્તિ ઘટે છે.

સમયગાળો એકમાત્ર બાબત નથી. તમારી આવકની સ્થિરતા, તમારા પર આધાર રાખતા લોકો, કટોકટી ભંડોળ અને ઘટાડા સમયે તમારું વર્તન પણ એટલાં જ મહત્ત્વનાં છે. જુદાં લક્ષ્યો માટે જુદું મિશ્રણ હોઈ શકે છે.

અમારાં કેલ્ક્યુલેટર કોઈ પણ પ્રકારના ફંડનું વળતર બતાવતાં નથી. તેમાં તમે પોતે એક દર ધારો છો, અને પરિણામ એ ધારણા પ્રમાણેની ગણતરી છે, આગાહી નથી.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું ડેટ ફંડમાં નુકસાન થઈ શકે?

હા. વ્યાજદર વધે અથવા યોજનાએ જેનાં સાધનો રાખ્યાં છે તે સંસ્થા ચુકવણીમાં નિષ્ફળ જાય તો ડેટ ફંડનું મૂલ્ય ઘટી શકે છે. ડેટ ફંડ સામાન્ય રીતે ઇક્વિટી કરતાં ઓછા ચડ-ઉતારવાળા હોય છે, પણ તેમાં વળતર નિશ્ચિત નથી.

હાઇબ્રિડ ફંડમાં ઇક્વિટીનો ભાગ કેટલો હોય છે?

તે યોજના પ્રમાણે જુદો હોય છે. નામ પરથી ધારી ન લો. યોજનાના દસ્તાવેજોમાં સંપત્તિ ફાળવણીનું કોષ્ટક જુઓ, જેમાં લઘુતમ અને મહત્તમ પ્રમાણ લખેલું હોય છે.

એક જ પ્રકારની ઘણી યોજનાઓ રાખવાથી જોખમ વધુ વહેંચાય?

જરૂરી નથી. રોકાણને ઘણી જગ્યાએ વહેંચવાને વૈવિધ્યીકરણ (ડાઇવર્સિફિકેશન) કહે છે. એક જ શ્રેણીની યોજનાઓ એકસરખા શેર કે બોન્ડ રાખતી હોઈ શકે છે. તેથી યોજનાઓની સંખ્યા વધારવાથી કાગળિયાં અને હિસાબ રાખવાનું કામ વધે છે, વૈવિધ્યીકરણ ખાસ વધતું નથી.