“મ્યુચ્યુઅલ ફંડ” શબ્દ હવે ઘણી જગ્યાએ સાંભળવા મળે છે. છતાં તે ખરેખર શું છે અને તેમાં મૂકેલા પૈસાનું શું થાય છે, એની ઘણા લોકોને સ્પષ્ટ ખબર હોતી નથી.
આ લેખમાં તમે જાણશો કે મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કેવી રીતે રચાય છે, યુનિટ અને NAV (નેટ એસેટ વેલ્યૂ) એટલે શું, મુખ્ય પ્રકાર કયા છે અને જોખમ ક્યાં રહેલું છે. આ લેખ સામાન્ય સમજ માટે છે. તેમાં કોઈ યોજના (સ્કીમ)ની ભલામણ નથી.
મ્યુચ્યુઅલ ફંડ એટલે શું
મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ઘણા રોકાણકારોના પૈસા એકઠા કરે છે અને તે રકમ શેર, બોન્ડ કે અન્ય જામીનગીરીઓ (સિક્યોરિટીઝ)માં રોકે છે. આ રોકાણનું સંચાલન AMC (એસેટ મેનેજમેન્ટ કંપની) કરે છે. મ્યુચ્યુઅલ ફંડ SEBI (સેબી) પાસે નોંધાયેલું હોય છે, અને AMC SEBIની મંજૂરીથી કામ કરે છે. SEBI જામીનગીરી બજારની નિયમનકારી સંસ્થા છે, અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ પણ તેના નિયમન હેઠળ આવે છે.
એક મ્યુચ્યુઅલ ફંડ જુદી જુદી યોજનાઓ ચલાવે છે. દરેક યોજનાનો હેતુ શું છે અને તે શેમાં રોકાણ કરશે, તે તેના દસ્તાવેજોમાં લખેલું હોય છે. તમે કોઈ યોજનામાં પૈસા મૂકો ત્યારે બદલામાં તમને યુનિટ મળે છે. તમારા રોકાણનું મૂલ્ય એટલે તમારી પાસેના યુનિટની સંખ્યા ગુણ્યા એક યુનિટનું મૂલ્ય.
એક યોજના ઘણી જામીનગીરીઓ ધરાવે છે, તેથી પરિણામ કોઈ એક કંપની પર આધારિત રહેતું નથી. આને વૈવિધ્યીકરણ (ડાઇવર્સિફિકેશન) કહે છે. વૈવિધ્યીકરણ જોખમને વહેંચે છે. તે જોખમને દૂર કરતું નથી.
યુનિટ અને NAV
NAV એટલે કોઈ એક દિવસે યોજનાના એક યુનિટનું મૂલ્ય. તેની ગણતરી સરળ છે. યોજના પાસેની જામીનગીરીઓનું બજાર મૂલ્ય લો. તેમાંથી યોજનાએ ચૂકવવાની બાકી રકમ બાદ કરો. જે રકમ રહે તેને તમામ રોકાણકારો પાસેના કુલ યુનિટની સંખ્યાથી ભાગો.
AMFI (એમ્ફી) મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ઉદ્યોગની સંસ્થા છે. તે પોતાની વેબસાઇટ પર આ ઉદાહરણ આપે છે: યોજનાની જામીનગીરીઓનું મૂલ્ય ₹200 લાખ હોય, ચૂકવવાની કોઈ રકમ બાકી ન હોય અને રોકાણકારો પાસે 10 લાખ યુનિટ હોય, તો NAV ₹20 થાય.
બજારના ભાવ રોજ બદલાય છે, તેથી NAV પણ રોજ બદલાય છે. તે બજાર બંધ થયા પછી જાહેર થાય છે અને AMCની તથા AMFIની વેબસાઇટ પર મુકાય છે.
ઉદાહરણ: ધારો કે તમે ₹10,000 રોકો છો અને તે દિવસે NAV ₹20 છે. તમને 500 યુનિટ મળશે. પછી NAV ₹22 થાય તો તમારા રોકાણનું મૂલ્ય ₹11,000 થાય. NAV ₹18 થાય તો મૂલ્ય ₹9,000 થાય. આ આંકડા ગણતરી સમજાવવા માટેની ધારણા છે, આગાહી નથી.
એક ગેરસમજ ટાળવા જેવી છે. ₹20નો NAV ₹200ના NAV કરતાં સસ્તો નથી. ઓછા NAV પર વધારે યુનિટ મળે છે, પણ દરેક યુનિટનું મૂલ્ય એટલું જ ઓછું હોય છે. રોકાણ કર્યા પછી મૂલ્ય કેટલું બદલાય છે, તે મહત્ત્વનું છે.
મુખ્ય પ્રકાર
યોજના શેમાં રોકાણ કરે છે તેના આધારે ત્રણ મોટા પ્રકાર સમજી લેવા જેવા છે.
| પ્રકાર | મુખ્યત્વે શેમાં રોકાણ | ધ્યાનમાં રાખવા જેવું |
|---|---|---|
| ઇક્વિટી ફંડ | કંપનીઓના શેર | મૂલ્ય રોકેલી રકમથી ઘણું નીચે પણ જઈ શકે છે |
| ડેટ ફંડ | બોન્ડ, સરકારી જામીનગીરીઓ અને મની માર્કેટનાં સાધનો | સામાન્ય રીતે ઇક્વિટી ફંડ કરતાં ચડ-ઉતાર ઓછો હોય છે, પણ વ્યાજદરનું જોખમ અને ક્રેડિટ જોખમ રહે છે |
| હાઇબ્રિડ ફંડ | ઇક્વિટી અને ડેટ બંને, દસ્તાવેજોમાં જણાવેલા પ્રમાણમાં | જોખમ સમજવા યોજનામાં બંનેનું પ્રમાણ જુઓ |
ત્રણેય પ્રકાર બજાર સાથે જોડાયેલા છે. એટલે ત્રણેયમાં મૂલ્ય ઘટી શકે છે. વધુ વિગત માટે ઇક્વિટી, ડેટ અને હાઇબ્રિડ ફંડ વચ્ચેનો તફાવત વાંચો.
કોણ શું કરે છે
- SEBI: નિયમો ઘડે છે અને બજારનું નિયમન કરે છે.
- AMC: યોજનાઓનું સંચાલન કરે છે.
- AMFI: મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ડિસ્ટ્રિબ્યુટરની નોંધણી કરે છે અને NAVની માહિતી તથા રોકાણકારો માટેની શૈક્ષણિક સામગ્રી પ્રસિદ્ધ કરે છે.
- RTA (રજિસ્ટ્રાર એન્ડ ટ્રાન્સફર એજન્ટ): AMC વતી રોકાણકારોના રેકોર્ડ રાખે છે અને વ્યવહારોની કામગીરી સંભાળે છે.
- મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ડિસ્ટ્રિબ્યુટર: AMFI પાસે નોંધાયેલી વ્યક્તિ કે પેઢી. તે KYC (નો યોર ક્લાયન્ટ)ની પ્રક્રિયામાં, ખાતું ખોલાવવામાં અને વ્યવહારોમાં મદદ કરે છે. તેને AMC તરફથી કમિશન મળે છે.
I Tag Financials એ Green Outdoors Global Private Limitedનું વ્યવસાયિક નામ છે. આ કંપની AMFI રજિસ્ટર્ડ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ડિસ્ટ્રિબ્યુટર છે (ARN-319081). અમે રેગ્યુલર પ્લાનનું વિતરણ કરીએ છીએ અને તેના પર AMC પાસેથી કમિશન મેળવીએ છીએ.
વળતર અને જોખમ
મ્યુચ્યુઅલ ફંડનું વળતર બજાર પર આધારિત છે. તે નિશ્ચિત નથી. NAV વધી શકે છે અને ઘટી પણ શકે છે. તમને રોકેલી રકમ કરતાં ઓછી રકમ પાછી મળે, એવું બની શકે છે.
જોખમ સમજવા માટે આટલું ધ્યાનમાં રાખો.
- દરેક યોજનાએ રિસ્કોમીટર દર્શાવવું પડે છે. યોજના જોખમના છ સ્તરમાંથી કયા સ્તર પર છે તે રિસ્કોમીટર બતાવે છે. સૌથી નીચા સ્તરનો અર્થ પણ “જોખમ નથી” એવો થતો નથી.
- યોજનાનો ભૂતકાળનો દેખાવ માત્ર એ બતાવે છે કે અગાઉ શું બન્યું. તે ભવિષ્યના વળતરનો સંકેત નથી.
- યોજના ચલાવવાનો ખર્ચ રોજ થોડો થોડો તેની સંપત્તિમાંથી બાદ થાય છે. તમે જે NAV જુઓ છો તે ખર્ચ બાદ કર્યા પછીનો હોય છે.
આ વિષય પર મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં જોખમ કેવી રીતે સમજવું લેખ વધુ સમજ આપે છે.
રોકાણ કેવી રીતે શરૂ થાય
રોકાણ કરતાં પહેલાં KYC પૂર્ણ કરવું ફરજિયાત છે. તેમાં તમારી ઓળખ અને સરનામાની ચકાસણી થાય છે.
પૈસા મૂકવાની બે રીત છે.
- SIP (સિસ્ટેમેટિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લાન): નિયમિત અંતરે નિશ્ચિત રકમ રોકવી. જુઓ SIP કેવી રીતે કામ કરે છે.
- એકમુશ્ત રોકાણ: આખી રકમ એકસાથે રોકવી.
જુદી જુદી ધારણા મુજબ આંકડા કેવી રીતે બદલાય છે તે જોવા માટે અમારું SIP કેલ્ક્યુલેટર વાપરી શકો છો. તેનાં પરિણામ ધારણા પર આધારિત ગણતરી છે, આગાહી નથી.
યોજના પસંદ કરતાં પહેલાં રોકાણ કરતાં પહેલાં સમજવા જેવી બાબતો જોઈ લો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
શું મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં નુકસાન થઈ શકે?
હા. NAV ઘટે ત્યારે તમારા યુનિટનું મૂલ્ય ઘટે છે. તે સમયે યુનિટ વેચો તો રોકેલી રકમ કરતાં ઓછી રકમ મળી શકે છે. વળતર નિશ્ચિત નથી.
શું જરૂર પડે ત્યારે પૈસા પાછા લઈ શકાય?
ઓપન-એન્ડેડ (કાયમ ખુલ્લી રહેતી) યોજનામાં દરેક કામકાજના દિવસે ખરીદી અને ઉપાડ (રિડેમ્પશન) થઈ શકે છે. કેટલીક યોજનાઓમાં નિર્ધારિત સમયગાળાની અંદર યુનિટ વેચો તો એક્ઝિટ લોડ નામનો ચાર્જ કપાય છે. કેટલીક યોજનાઓમાં લોક-ઇન સમયગાળો હોય છે, જે દરમિયાન યુનિટ વેચી શકાતા નથી. આ વિગતો યોજનાના દસ્તાવેજોમાં હોય છે.
ઓછામાં ઓછી કેટલી રકમથી શરૂઆત થઈ શકે?
પહેલા રોકાણ, વધારાની ખરીદી અને SIPના હપ્તા માટેની લઘુતમ રકમ દરેક યોજનાના દસ્તાવેજોમાં જણાવેલી હોય છે. તે યોજના પ્રમાણે જુદી હોય છે.
NAV ક્યાં જોવા મળે?
AMCની વેબસાઇટ પર અને AMFIની વેબસાઇટ પર. AMFI જણાવે છે કે યોજનાઓના NAV બંને જગ્યાએ રોજ પ્રસિદ્ધ થાય છે.