નાના ઉદ્યોગકારો અને વેપારીઓ માટે વ્યક્તિગત નાણાકીય આયોજન

પગારદાર માણસની આવક મહિનાની નક્કી તારીખે ખાતામાં આવે છે. દુકાન, નાનું કારખાનું, એજન્સી કે વેપાર ચલાવનારની આવક એ રીતે આવતી નથી. કોઈ મહિને સારી રકમ આવે, કોઈ મહિને ઉઘરાણી અટકી પડે. બચત અને રોકાણ વિશેનું ઘણું લખાણ પગારદારને ધ્યાનમાં રાખીને લખાયેલું હોય છે, એટલે તે તમને પૂરેપૂરું બંધ બેસતું નથી.

આ લેખ તમારા ધંધાના હિસાબ વિશે નથી. તે તમારા ઘરના, એટલે કે વ્યક્તિગત પૈસા વિશે છે. હિસાબ, કર અને કાયદાના પ્રશ્નો તમારા ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ અને કાયદાના જાણકારને પૂછવાના છે.

ધંધા પર નભતા પરિવારની ખાસ સ્થિતિ

ઘણા પરિવારોની આવક પોતાના નાના ઉદ્યોગ, દુકાન કે વેપારમાંથી આવે છે. ઘણી જગ્યાએ એક જ પરિવારના બે કે ત્રણ સભ્યો એક જ ધંધામાં કામ કરતા હોય છે, અને કમાણીનો મોટો ભાગ પાછો ધંધામાં જ રોકાતો હોય છે. આ એક સામાન્ય અવલોકન છે. તે દરેક પરિવારને લાગુ પડતું નથી.

જ્યાં આવું હોય, ત્યાં ત્રણ વાત એકસાથે બને છે:

• ઘરની બધી આવક એક જ ધંધા પર આધાર રાખે છે. ધંધામાં નબળું વર્ષ આવે તો ઘરની બધી આવક એકસાથે ઘટે છે.
• પરિવારની મોટા ભાગની મૂડી પણ એ જ ધંધામાં હોય છે. એટલે આવક અને મૂડી બંને એક જ જગ્યાએ છે.
• ઘરનો ખર્ચ ધંધાના ગલ્લામાંથી કે ધંધાના ખાતામાંથી નીકળતો હોય, તો ઘર ખરેખર કેટલામાં ચાલે છે તે કોઈને ચોક્કસ ખબર હોતી નથી.

નીચેનાં પગલાં આ ત્રણ મુદ્દાને ધ્યાનમાં રાખીને ગોઠવ્યાં છે.

ધંધાના અને ઘરના પૈસા અલગ રાખો

પગારદારના જીવનમાં એક દીવાલ આપમેળે ઊભી હોય છે: કંપનીના પૈસા કંપનીના, પગાર પોતાનો. ધંધો ચલાવનારે એ દીવાલ જાતે ઊભી કરવી પડે છે.

• બે અલગ ખાતાં. ધંધા માટે એક કે વધુ ખાતાં, અને ઘર માટે અલગ બચત ખાતું. ઘરનો ખર્ચ માત્ર ઘરના ખાતામાંથી.
• પોતાને “પગાર” આપો. દર મહિને નક્કી તારીખે ધંધામાંથી ઘરના ખાતામાં એક નક્કી રકમ લો. આ રકમ સૌથી સારા મહિના પરથી નહીં, પણ સામાન્ય મહિના પરથી નક્કી કરો.
• વ્યક્તિગત રોકાણ માત્ર ઘરના ખાતામાંથી. તે દિવસે સગવડ છે એટલા ખાતર ધંધાના ખાતામાંથી વ્યક્તિગત રોકાણ ન કરો.

ધંધામાંથી લેવાતી આ રકમ હિસાબમાં કઈ રીતે નોંધવી તે ધંધાના સ્વરૂપ પર આધાર રાખે છે. એ તમારા એકાઉન્ટન્ટને પૂછો.

મોટું કટોકટી ભંડોળ

કટોકટી ભંડોળ એટલે અચાનક આવતા ખર્ચ માટે અલગ રાખેલા પૈસા. તેનો હેતુ વધવાનો નથી, જરૂર પડ્યે હાજર રહેવાનો છે.

તેના કદ માટે કોઈ સત્તાવાર આંકડો નથી. સામાન્ય રીતે ત્રણથી છ મહિનાના જરૂરી ઘરખર્ચને શરૂઆતનો અંદાજ ગણાય છે. જેની આવક અનિયમિત હોય તેને આનાથી મોટા ભંડોળની જરૂર પડી શકે છે, કારણ કે માંદગી કે બીજી મુશ્કેલી ધંધાના નબળા સમયમાં પણ આવી શકે છે.

બે વાતનું ધ્યાન રાખો.

• તેને ધંધાની કાર્યકારી મૂડીથી અલગ રાખો. ધંધા માટેનું અનામત ભંડોળ ધંધાનું છે. ઘરનું કટોકટી ભંડોળ ઘરનું છે. બંનેને એક ગણશો તો જરૂરના સમયે બેમાંથી એક ખૂટશે.
• તેને ઝડપથી હાથમાં આવે એવી જગ્યાએ રાખો. પહેલાં ઉપલબ્ધતા, પછી મૂલ્યની સ્થિરતા, અને છેલ્લે વળતર. મ્યુચ્યુઅલ ફંડની ઇક્વિટી યોજના (સ્કીમ) આ હેતુ માટે બંધ બેસતી નથી, કારણ કે જરૂરના દિવસે તેનું મૂલ્ય રોકેલી રકમથી ઘણું ઓછું હોઈ શકે છે.

પાયાની SIP અને સારા મહિનામાં વધારાનું રોકાણ

SIP (સિસ્ટેમેટિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લાન)માં દર મહિને નક્કી રકમ બેંક ખાતામાંથી કપાઈને મ્યુચ્યુઅલ ફંડની યોજનામાં જાય છે. સારા મહિનાની કમાણી જોઈને SIPની રકમ નક્કી કરશો તો નબળા મહિને હપ્તો ચૂકી જવાની શક્યતા વધે છે. હપ્તો ચૂકી જવાય ત્યારે એ મહિને યુનિટ ખરીદાતાં નથી. નિષ્ફળ ડેબિટ માટે તમારી બેંક ચાર્જ લઈ શકે છે, અને સળંગ હપ્તા નિષ્ફળ જાય તો AMC (એસેટ મેનેજમેન્ટ કંપની)ની SIPની શરતો પ્રમાણે SIP રદ પણ થઈ શકે છે.

તેથી ગોઠવણ બે ભાગમાં કરો.

1. પાયાની SIP. છેલ્લાં બે કે ત્રણ વર્ષના સૌથી નબળા મહિના જુઓ. એવા મહિને ઘરખર્ચ કાઢ્યા પછી જે બચે, તેટલી કે તેથી ઓછી રકમ પાયાની SIP માટે વિચારી શકાય. વાર્ષિક આવકની સામે તે નાની લાગશે, પણ દરેક મહિને ભરી શકાશે.
2. વધારાનું રોકાણ. સારા મહિનામાં કે મોસમ પછી એ જ ફોલિયોમાં વધારાની રકમ ઉમેરો. તેનો નિયમ પૈસા આવે તે પહેલાં નક્કી કરો. જેમ કે, “ઘરના ખાતામાં આટલા મહિનાના ખર્ચથી વધારે રકમ ભેગી થાય ત્યારે વધારાનો આટલો ભાગ રોકવો.”

ઉદાહરણ: ધારો કે (આ આંકડા માત્ર ધારણા છે, આગાહી કે ભલામણ નથી) પાયાની SIP મહિને ₹5,000 છે, અને વર્ષના ત્રણ સારા મહિનામાં તમે દરેક વખતે ₹20,000 વધારાના ઉમેરો છો. SIPથી વર્ષમાં ₹5,000 × 12 = ₹60,000 રોકાય, વધારાના રોકાણથી ₹20,000 × 3 = ₹60,000 રોકાય, એટલે કુલ ₹1,20,000. આ માત્ર રોકેલી રકમનો સરવાળો છે. તેનું મૂલ્ય બજાર પ્રમાણે વધી કે ઘટી શકે છે.

નિયમિત રોકાણ બજારનું જોખમ દૂર કરતું નથી. મોટી રકમ ઉમેર્યા પછી તરત પણ મૂલ્ય ઘટી શકે છે.

પાયાની SIP અને વધારાની રકમ લાંબા ગાળે કેટલી થઈ શકે તેનો અંદાજ SIP કેલ્ક્યુલેટર પર જોઈ શકાય. તેનું પરિણામ ધારેલા દર પર આધારિત ગણતરી છે, આગાહી નથી. SIPની પાયાની સમજ માટે SIP શું છે અને કેવી રીતે કામ કરે છે? વાંચો.

ધંધો એકમાત્ર નિવૃત્તિ ભંડોળ ન બને

ઘણા નોકરિયાતોનું પ્રોવિડન્ટ ફંડ પગારમાંથી આપોઆપ જમા થતું રહે છે. ધંધો ચલાવનાર માટે સામાન્ય રીતે એવી આપોઆપ ગોઠવણ હોતી નથી. “ધંધો જ મારી નિવૃત્તિ છે” એવું માનતા હો તો બે પ્રશ્ન પોતાને પૂછો: તમે તેમાં ન હો ત્યારે એ ધંધાની કિંમત કેટલી રહે, અને તેને ખરીદે કોણ?

તમારો ધંધો મોટે ભાગે તમારું સૌથી મોટું રોકાણ હોય છે, અને તે એક જ ઉદ્યોગમાં, એક જ જગ્યાએ હોય છે. તેનાં બે પરિણામ છે.

• એક જ જોખમ બમણું ન કરો. વ્યક્તિગત પૈસા પણ એ જ ઉદ્યોગ, એ જ ગ્રાહકો કે એ જ મિલકતના બજાર પર આધાર રાખે તો જે જોખમ તમે પહેલેથી ખેડો છો તે વધે છે.
• ધંધાની સંપત્તિ ઝડપથી વેચાતી નથી. વ્યક્તિગત બચત એ તમારી મૂડીનો એવો ભાગ છે જે ધંધાને અડ્યા વિના હાથમાં આવી શકે.

એટલે વ્યક્તિગત રોકાણનો મુખ્ય હેતુ એવી મૂડી ઊભી કરવાનો છે જે ધંધા પર આધાર ન રાખતી હોય. આ વિષય પર વધુ જાણવા નિવૃત્તિ માટે આયોજનનું મહત્ત્વ જુઓ.

નોમિનેશન અને કાગળોની જાણ પરિવારને

ધંધો ચલાવનાર ઘણી વાર બધી નાણાકીય વિગતો પોતાના મગજમાં રાખે છે. તે ન હોય ત્યારે પરિવારને ખબર પણ નથી હોતી કે કયું રોકાણ ક્યાં છે.

• નોમિનેશન તપાસો. નોમિની એટલે તમારા અવસાન પછી યુનિટ મેળવવા માટે તમે નીમેલી વ્યક્તિ. નોમિનેશન એ વસિયતનામું નથી. વારસા અંગેના પ્રશ્નો કાયદાના જાણકારને પૂછો.
• દરેક રોકાણ કોના નામે છે તે નોંધો. તમારા પોતાના નામે, સંયુક્ત નામે, કે પેઢીના નામે.
• એક યાદી બનાવો. બેંક ખાતાં, મ્યુચ્યુઅલ ફંડના ફોલિયો નંબર, વીમા પોલિસી, લોન, અને દરેકમાં નોમિની કોણ છે.
• કાગળો ક્યાં છે તે પરિવારને જણાવો. ઘરના ઓછામાં ઓછા એક સભ્યને ખબર હોવી જોઈએ કે આ યાદી અને કાગળો ક્યાં રાખ્યાં છે અને કોનો સંપર્ક કરવો.
• વર્ષમાં એક વાર ફરી જુઓ. ધંધાના વાર્ષિક હિસાબ પૂરા થાય ત્યારે ઘરની આ યાદી, માસિક રકમ અને SIP પણ ફરી તપાસો.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

આવક મોસમી હોય તો SIP કરી શકાય?

કરી શકાય, પણ હપ્તો એટલો રાખો કે સૌથી નબળા મહિને પણ ભરી શકાય. બાકીની રકમ પૈસા હાથમાં આવે ત્યારે વધારાના રોકાણ તરીકે ઉમેરી શકાય.

વધારાના પૈસા ધંધામાં નાખવા કે વ્યક્તિગત રોકાણમાં?

તેનો કોઈ એક જવાબ નથી. બધું પાછું ધંધામાં નાખવાથી તમારું જોખમ એક જ જગ્યાએ ભેગું થાય છે. દર વર્ષે એક નક્કી ભાગ વ્યક્તિગત લક્ષ્ય માટે જાય એવો નિયમ રાખશો તો દર વખતે નવેસરથી નિર્ણય કરવો નહીં પડે.

શું તમે ધંધાના હિસાબ કે કર વિશે માર્ગદર્શન આપો છો?

ના. અમે મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ડિસ્ટ્રિબ્યુટર છીએ. કર અને હિસાબને લગતી સેવા અમે આપતા નથી. તેના માટે તમારા ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટનો સંપર્ક કરો.