બાળકોના શિક્ષણ માટે આયોજન કેવી રીતે કરવું?

બાળકના ઉચ્ચ શિક્ષણનો ખર્ચ ઘણા પરિવારો માટે જીવનના મોટા ખર્ચમાંનો એક છે. આ લક્ષ્યની એક ખાસ વાત છે: તેની તારીખ લગભગ નક્કી હોય છે. બાળકની ઉંમર પરથી તમને ખબર છે કે કૉલેજ કયા વર્ષે શરૂ થશે, અને એ વર્ષ પાછું ઠેલી શકાતું નથી.

આ લેખમાં તમે જાણશો કે લક્ષ્યની રકમ અને તારીખ કેવી રીતે નક્કી કરવી, વધતા ખર્ચની ધારણા કેવી રીતે કરવી, વહેલી શરૂઆતથી કેટલો ફરક પડે છે અને તારીખ નજીક આવે ત્યારે શું ધ્યાનમાં રાખવું. આ લેખ માત્ર સમજ માટે છે. તેમાં કોઈ યોજના (સ્કીમ)ની ભલામણ નથી.

લક્ષ્યની રકમ અને તારીખ નક્કી કરો

“બાળકના ભણતર માટે થોડું બચાવવું છે” એ ઇચ્છા છે, લક્ષ્ય નથી. તેને લક્ષ્ય બનાવવા ત્રણ બાબતો કાગળ પર લખો.

• ક્યારે: બાળક કયા વર્ષે ઉચ્ચ શિક્ષણ શરૂ કરશે? આજે બાળક 6 વર્ષનું હોય અને 18 વર્ષે કૉલેજ શરૂ થવાની હોય, તો તમારી પાસે 12 વર્ષ છે.
• કેટલું: તમે ધારેલા અભ્યાસનો આજનો ખર્ચ કેટલો છે? ફીની સાથે રહેવાનો, જમવાનો અને પુસ્તકોનો ખર્ચ પણ ગણો.
• કેટલી મોકળાશ: તારીખ બદલાતી નથી. અભ્યાસક્રમ અને સંસ્થાની પસંદગીમાં થોડી મોકળાશ રહે છે.

શરૂઆતમાં આ આંકડો કાચો અંદાજ જ હશે, કારણ કે બાળક શું ભણશે તે હજી કોઈ જાણતું નથી. બાળક મોટું થાય તેમ અંદાજ સુધારતા રહો.

આજનો ખર્ચ એ તમારું લક્ષ્ય નથી

ફી આજના ભાવે નહીં, વર્ષો પછીના ભાવે ભરવાની છે. સમય સાથે ભાવ વધે તેને મોંઘવારી (ફુગાવો) કહે છે. શિક્ષણનો ખર્ચ ઘરના સામાન્ય ખર્ચ જેટલી જ ઝડપે વધે એવું જરૂરી નથી. તે વધુ ઝડપથી પણ વધી શકે છે. અભ્યાસક્રમ અને સંસ્થા પ્રમાણે પણ આ ઝડપ જુદી હોય છે.

ભવિષ્યમાં ખર્ચ કેટલો વધશે તે કોઈ જાણતું નથી. તેથી તમારે પોતે એક ધારણા પસંદ કરવી પડે, અને એક કરતાં વધુ ધારણા અજમાવી જોવી પડે.

એક ઉદાહરણ લઈએ. ધારો કે કોઈ અભ્યાસક્રમનો આજનો ખર્ચ ₹10 લાખ છે અને લક્ષ્ય 12 વર્ષ દૂર છે. નીચેના ત્રણેય દર માત્ર ગણતરી માટેની ધારણા છે, આગાહી નથી.

ધારણા 6%ને બદલે 8% રાખો તો અંદાજ આશરે ₹5.06 લાખ વધી જાય છે. તમારા પોતાના આંકડા લક્ષ્ય આયોજન કેલ્ક્યુલેટરમાં મૂકી જુઓ. મોંઘવારીની અસર વિશે વધુ સમજ અમારા અંગ્રેજી લેખ મોંઘવારી અને તમારાં લક્ષ્યોમાં છે.

વહેલી શરૂઆત કે મોટી રકમ?

રકમ અને સમય, બંને મહત્ત્વનાં છે. પણ સમય એવી વસ્તુ છે જે પાછળથી મેળવી શકાતી નથી.

ઘણા વાલીઓ આ લક્ષ્ય માટે માસિક આવકમાંથી SIP (સિસ્ટેમેટિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લાન) કરે છે, એટલે કે દર મહિને નિશ્ચિત રકમનું રોકાણ. ઉપરના ઉદાહરણમાંથી 8%ની ધારણાવાળું લક્ષ્ય, એટલે કે આશરે ₹25.18 લાખ, લઈએ. નીચેનું કોષ્ટક રોકાણ પર દર વર્ષે 8% વળતરની ધારણા પર બનેલું છે (ગણતરી માસિક ચક્રવૃદ્ધિથી, હપ્તો મહિનાની શરૂઆતમાં), જે માત્ર ગણતરી માટેની ધારણા છે, આગાહી નથી, અને કોઈ યોજનાનું વળતર નથી.

8% વળતરની આ ધારણા પ્રમાણે, જે આગાહી નથી, 6 વર્ષ મોડું કરવાથી મહિનાની રકમ આશરે 2.6 ગણી થાય છે, અને કુલ આશરે ₹4.59 લાખ વધુ રોકવા પડે છે. કારણ સાદું છે: મોડી શરૂઆતમાં હપ્તા ઓછા હોય છે અને ચક્રવૃદ્ધિ માટે સમય પણ ઓછો મળે છે.

જોખમ: હકીકતમાં વળતર દર વર્ષે બદલાય છે અને નકારાત્મક પણ હોઈ શકે છે. SIP નફાની ખાતરી આપતી નથી અને નુકસાનથી બચાવતી નથી. ઉપરના આંકડા માત્ર દિશા બતાવે છે, પરિણામ નહીં.

ગણતરીમાં આવતી રકમ આજે પોસાય તેમ ન હોય તો ઘણા લોકો જેટલી પોસાય તેટલી રકમથી શરૂ કરે છે અને આવક વધે તેમ હપ્તો વધારતા જાય છે. કેટલીક AMC (એસેટ મેનેજમેન્ટ કંપની) દર વર્ષે હપ્તો આપોઆપ વધે તેવી સુવિધા આપે છે, જેને સામાન્ય રીતે સ્ટેપ-અપ SIP કહે છે. તેની વિગત અંગ્રેજી લેખ સ્ટેપ-અપ SIPની સમજમાં છે.

તારીખ નજીક આવે તેમ બજારનું જોખમ ઘટાડવાનો સિદ્ધાંત

જે લક્ષ્યની તારીખ બદલાતી નથી, તેમાં બજાર સુધરે તેની રાહ જોવાનો સમય મળતો નથી. તેથી સામાન્ય સિદ્ધાંત એવો છે કે બાકી વર્ષો ઘટે તેમ રોકાણનું મિશ્રણ, એટલે કે સંપત્તિ ફાળવણી (એસેટ એલોકેશન), ધીમે ધીમે ઓછા ચડ-ઉતારવાળા પ્રકારો તરફ લઈ જવાય છે.

• બાળક નાનું હોય ત્યારે: સમય લાંબો હોય છે. બજારના ઘટાડા પછી સુધારા માટે વર્ષો મળે છે.
• વચ્ચેનાં વર્ષોમાં: અભ્યાસ અને ખર્ચનું ચિત્ર સ્પષ્ટ થાય છે. ભેગી થયેલી રકમને છેલ્લાં વર્ષોમાં આવી શકતા ઘટાડાની અસર ઓછી કરવા મિશ્રણ ક્રમશઃ બદલાય છે.
• છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં: જે રકમ ટૂંક સમયમાં ફી તરીકે ભરવાની છે, તે શેરબજારની ચાલ પર આધારિત ન રહે તેનું ધ્યાન રખાય છે.

આ સામાન્ય સિદ્ધાંત છે, ભલામણ કે ફોર્મ્યુલા નથી. બજારની આગાહી કરીને આ જોખમ ટળતું નથી. ક્યારે અને કેટલો ફેરફાર કરવો તે તમારી આવક, બીજી જવાબદારીઓ અને ઘટાડા સમયે તમારા વર્તન પર આધાર રાખે છે. બે વાત યાદ રાખો.

• ઓછા ચડ-ઉતારવાળા પ્રકારોમાં જવાથી જોખમ ઘટે છે, દૂર થતું નથી. ડેટ ફંડમાં વ્યાજદરનું જોખમ અને ક્રેડિટ જોખમ હોય છે. વધુ સમજ માટે ઇક્વિટી, ડેટ અને હાઇબ્રિડ ફંડ વચ્ચેનો તફાવત વાંચો.
• એક યોજનામાંથી બીજીમાં રકમ ખસેડવી એ પહેલી યોજનામાંથી ઉપાડ (રિડેમ્પશન) અને બીજીમાં નવી ખરીદી ગણાય છે. તેથી એક્ઝિટ લોડ અને કર (ટેક્સ) લાગુ પડી શકે છે. કરના નિયમો બદલાતા રહે છે, માટે કરના જાણકાર વ્યાવસાયિકને પૂછી લો.

રોકાણ કોના નામે રાખવું?

મુખ્યત્વે બે રસ્તા છે: રોકાણ વાલીના પોતાના નામે રાખવું અને તેને આ લક્ષ્ય માટે અલગ ગણવું, અથવા બાળકના નામે રાખવું.

નામ કરતાં વધુ મહત્ત્વની વાત એ છે કે આ રકમ બીજા રોકાણથી અલગ રહે. એક જ ઢગલામાં પડેલી રકમ જે જરૂર પહેલી આવે તેમાં વપરાઈ જાય છે.

બંને રસ્તામાં ખાતું ચલાવવાની પ્રક્રિયા, જરૂરી દસ્તાવેજો અને કરની અસર જુદી હોઈ શકે છે. આ લેખ તેની વિગતમાં જતો નથી. નિર્ણય લેતાં પહેલાં પ્રક્રિયા વિશે AMC અથવા તમારા મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ડિસ્ટ્રિબ્યુટરને પૂછો, અને કર વિશે કરના જાણકાર વ્યાવસાયિકને પૂછો.

દર વર્ષે એક વાર સમીક્ષા કરો

આયોજન એક વાર કરીને મૂકી દેવાની વસ્તુ નથી. વર્ષમાં એક વાર, દાખલા તરીકે બાળકના જન્મદિવસની આસપાસ, આ પાંચ બાબતો તપાસો.

1. તમે ધારેલા અભ્યાસનો આજનો ખર્ચ કેટલો થયો?
2. હવે કેટલાં વર્ષ બાકી છે?
3. અત્યાર સુધીમાં કેટલી રકમ ભેગી થઈ છે, અને તે લક્ષ્યની સરખામણીમાં ક્યાં છે?
4. આવક વધી હોય તો હપ્તો વધારી શકાય તેમ છે?
5. બાકી વર્ષો પ્રમાણે રોકાણના મિશ્રણમાં ફેરફારનો સમય આવ્યો છે?

જે આયોજન તમે નિયમિત સુધારતા રહો, તે પહેલી વારમાં જ સાચું હોવું જરૂરી નથી. એક કરતાં વધુ લક્ષ્યો વચ્ચે રકમ વહેંચવાની હોય તો અંગ્રેજી લેખ એક આવક, અનેક લક્ષ્યો ઉપયોગી થશે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

બાળકના શિક્ષણ માટે દર મહિને કેટલું રોકાણ કરવું?

તેનો કોઈ એક જવાબ નથી. તે અભ્યાસના આજના ખર્ચ, બાકી વર્ષો અને તમે પસંદ કરેલી ધારણાઓ પર આધાર રાખે છે. લક્ષ્ય આયોજન કેલ્ક્યુલેટરમાં તમારા આંકડા મૂકશો તો અંદાજ મળશે. તે અંદાજ ધારણા પર આધારિત છે, આગાહી નથી.

શું કોઈ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ શિક્ષણની રકમની ખાતરી આપે છે?

ના. યોજનાનું નામ કે હેતુ ગમે તે હોય, મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં વળતર નિશ્ચિત હોતું નથી. દરેક પ્રકારમાં કોઈ ને કોઈ જોખમ હોય છે. રોકાણ પહેલાં યોજનાના દસ્તાવેજો અને રિસ્કોમીટર જુઓ.

શરૂઆત મોડી થઈ હોય તો શું કરવું?

સમય ઓછો હોય ત્યારે રકમ અને અભ્યાસની પસંદગી પર વધુ ભાર આવે છે. વધુ વળતર ધારી લેવું એ ઉકેલ નથી, તે માત્ર જુદું અનુમાન છે. આવી સ્થિતિમાં વિચારવા જેવા રસ્તા આ છે: પોસાય તેટલી રકમથી શરૂઆત, સમય જતાં હપ્તામાં વધારો અને લક્ષ્યનો વાસ્તવિક અંદાજ.